////

Kategoria Kultura Głuchych

Kultura Głuchych

Początek określenia "kultura Głuchych" datuje się na 1965 rok. Zdefiniowano ją więc dopiero niecałe 50 lat temu. Idea mówiąca o tym, że Głusi posiadają własną kulturę, po raz pierwszy zapisana została w słowniku Amerykańskiego Języka Migowego (ASL) autorstwa Williama Stokoe`a, Carla Croneberga i Dorothy Casterline. To wydarzenie było ogromnym krokiem dla Głuchych. Przed publikacją książki, przemysł medyczny oraz osoby zaangażowane w edukację społeczeństwa na temat głuchoty, postrzegały ich wyłącznie poprzez kategorię utraty słuchu. Myśl, że Głusi mogą być częścią własnej kultury była niespotykana. Niemniej jednak, kultura Głuchych jest dokładnie tym, co Carol Padden, profesorka Uniwersytetu Kalifornijskiego, definiuje jako kulturę: zestaw wyuczonych zachowań grupy ludzi, którzy dzielą ze sobą język, wartości, zachowanie i tradycję. Wielu Głuchych, którzy zyskali popularność, zapoznało świat z Kulturą Głuchych i udowodniło, że Głusi mogą tworzyć historię.

Język

Język i kultura są nierozerwalne. Bez znajomości języka niemożliwe jest zrozumienie kultury, do której ten przynależy. Język zaś jest najważniejszą częścią tworzącą kulturę.
Rzeczywiście, osoby będące częścią kultury Głuchych dzielą wspólny język – język migowy. W okresie poprzedzającym publikację słownika Amerykańskiego Języka Migowego (ASL), nie był on jednak włączony do kategorii języków. Dopiero William Stokoe rozłożył (amerykański) język migowy na komponenty językowe i udowodnił, że spełnia on wszystkie wymagania, aby uznać go za język. Nie są to więc tylko tzw. „obrazki w powietrzu”, jak w tym czasie myślała większość ludzi. Język migowy to „oddychające”, lingwistyczne dzieło sztuki, które stworzone zostało specjalnie dla Głuchych.

Wartości

Na kulturę Głuchych składa się kilka komponentów:

1. Język

Wspomniany już język migowy jest największym atutem kultury Głuchych. Język mówiony jest dla nich prawie zupełnie bezużyteczny. Nawet jeśli potrafią czytać z ruchu warg, poziom rozumienia tego języka nigdy nie będzie na podobnym poziomie, co rozumienie języka migowego. Jeśli uszy nie działają, dlaczego mamy je do tego zmuszać? Język migowy jest naturalnym językiem osób Głuchych. To idealnie dopasowane do potrzeb Głuchych narzędzie, pozwala rozwinąć umiejętność posługiwania się językiem tak samo, jak osoby słyszące. Głusi nie są stworzeni do posługiwania się obcym dla siebie językiem i nie powinni być do tego zmuszani.

Głusi dążą do ochrony języka migowego. Istnieje wiele systemów językowych, które zostały stworzone, aby wesprzeć głuche dzieci w nauce języka mówionego (na gruncie amerykańskim były to systemy takie jak np. Sign Supported Speech, Signed English, Cued Speech, a w Polsce system językowo-migowy). Nie uznaje się ich jednak za języki, nie uzyskały również poparcia wśród osób przynależących do kultury Głuchych. W rzeczywistości te systemy, niejednokrotnie wyparły u głuchych dzieci potrzebę komunikowania się w ich prawdziwym języku, a co za tym idzie umiejętności efektywnego komunikowania się z innymi.

Język migowy jest tak ważny w komunikacji osób Głuchych, że wiele z nich stworzyło vlogi. Funkcjonują one podobnie jak blogi, a różnicuje je fakt, że zamiast tekstu używają video. Tym sposobem Głusi mogą komunikować się ze sobą w ich pierwszym, prawdziwym języku.

2. Mowa

Brak umiejętności mówienia jest bardzo ceniony w kulturze Głuchych. Mowa jest często wymuszana na głuchych dzieciach, reprezentuje ograniczenie i upośledzenie. Dzieci, na których wymusza się naukę mowy, są w rzeczywistości pozbawiane ich głównej potrzeby – języka. Jedynym językiem, który jest dla nich możliwy do przyswojenia w pełni, jest język migowy.

Zachowanie, kiedy słyszący przyjaciel osoby Głuchej pomija ją w rozmowie w gronie innych słyszących osób, jest wyjątkowo niegrzeczne. Przecież przyjaciel mógł migać i tym samym sprawić, że Głuchy kolega byłby wprowadzony w rozmowę. Jako nieuprzejmy może być także potraktowany przesadzony ruch warg podczas mówienia. Niewiele jest ruchów ust używanych podczas migania. Artykułowanie słów nad wyraz może być potraktowane jako naśmiewanie się z Głuchego.

3. Stosunki towarzyskie

Utrzymywanie stosunków towarzyskich jest bardzo istotnym elementem kultury Głuchych. Skoro na danym obszarze żyje tak niewiele osób głuchych, ich życie społeczne jest bezcenne. W społeczeństwie, w którym Głusi są najczęściej niezrozumiani, pomocna dłoń jest bardzo potrzebna. Z tego powodu ogromną popularnością cieszą się wszelkie portale internetowe skierowane do osób Głuchych. Zanim rozpowszechniła się współczesna technologia, a wraz z nią wiadomości tekstowe, Głusi mogli porozumiewać się między sobą tylko osobiście lub w listach. Wykorzystywali każdą, nawet najmniejszą okazję, aby bywać wśród innych Głuchych. Niewiele zmieniło się do tej pory. Głusi zostaną na spotkaniu tak długo, jak jest to możliwe, aby spędzić jak najwięcej czasu ze swoimi przyjaciółmi. Podczas kiedy spotkanie osób słyszących zwykle kończy się około godziny 22, Głusi mogą rozejść się nawet o 3 w nocy.

Organizuje się wiele wydarzeń skierowanych zarówno do Głuchych, jak i osób słyszących, które chcą spotykać się z Głuchymi. W USA działa baza, prezentująca wydarzenia odbywające się na terenie całego kraju. Można zapoznać się z nią pod tym linkiem: http://www.ohsoez.com. W Polsce wszelkie informacje Głusi uzyskują ze stron internetowych im dedykowanych jak np. http://www.deaf.pl/ lub http://www.onsi.pl/.

Od 1924 roku rozgrywane są także Deaf Olympics (Deaflympics) – igrzyska olimpijskie skierowane do Głuchych.

4. Literatura

W przeciwieństwie do kultury osób słyszących, kulturowe wartości Głuchych nie są rozlegle dostępne, zapisane i wyjaśnione. Głuche dzieci uczą się życia w swojej kulturze poprzez zwracanie uwagi na pozytywne lub negatywne reakcje na ich zachowania, ale także z historii i literatury przekazywanych z pokolenia na pokolenie.

Istnieje wiele przykładów sztuki Głuchych, poezji, opowiadań, teatru, mediów, gier, żartów i książek, które kształtują kulturę (a większość z nich nie jest zapisana). Zwykle prezentują i wspierają one sposób, w jaki żyją Głusi: są Głusi i są z tego dumni! Absolutnym faworytem wszystkich dzieł dotykających tematyki kultury Głuchych, jest film Through Deaf Eyes (Oczami Głuchych), w którym narrację prowadzi nagrodzona Emmy Award aktorka Stockard Channing. Jeśli nie znacie tego filmu, pora go zobaczyć.

Jest wiele Głuchych gwiazd ekranu, które wprowadziły społeczność Głuchych i język migowy pod dachy zwykłych, „słyszących” domów. Wymieńmy choć kilka z nich. Linda Bove grała Lindę Bibliotekarkę w Ulicy Sezamkowej. Marlee Matlin zdobyła Oscara za debiut w filmie Dzieci gorszego Boga. Deanne Bray wcieliła się w Sue Thomas w serialu Sue Thomas: F.B.Eye. Z kolei Shoshannah Stern jest jedyną głuchą aktorką, która występowała równocześnie w dwóch programach telewizyjnych wyświetlanych w godzinach największej oglądalności. Nie zapominajmy również o Switched at Birth – popularnym serialu pokazywanym na ABC Family, który wprowadził dzisiejsze pokolenie w tematykę języka migowego i kultury Głuchych. To w nim po raz pierwszy w historii występowało wielu Głuchych aktorów/bohaterów, a całe sceny nagrywane były przy użyciu wyłącznie języka migowego.

Język migowy dzieli swoją ekspresywność z opowiadaniami i poezją, ale także znacznie potęguje wymowę muzyki. Używany jest wszakże w interpretacji piosenek. Piosenki przetłumaczone na język migowy nie są używane zbyt często w społeczności Głuchych – są o wiele popularniejsze w kręgu słyszących i słabosłyszących użytkowników języka migowego, jednak jest to wciąż popularna i piękna forma sztuki Głuchych. Wiem, że niektórzy członkowie tej społeczności bardzo ją sobie cenią. Profesjonalnym nagrywaniem piosenek w języku migowym zajmuje się wytwórnia D-PAN http://d-pan.com/. Niektóre z najlepszych interpretacji piosenek dostępne są na stronie Best Songs in Sign Language. W Polsce znane są dwa projekty, pierwszy to „Oczy muzyki” kreowany przez Agnieszkę Bajbak http://oczy-muzyki.blogspot.com/, drugi to „Młodzi Migają Muzykę” https://www.facebook.com/MlodziMigajaMuzyke. Projekty te są realizowane przy znacznym współudziale niesłyszących.

5. Zasady zachowania - Savoir vivre

Głusi to nie tylko podobne sobie osoby dzielące zbliżone upodobania. Są częścią kultury, która wykreowała obowiązujące w niej zachowania. Jeśli chcesz sprawnie poruszać się w ich środowisku, musisz je poznać.

Savoir-vivre to znajomość obowiązujących zwyczajów, form towarzyskich i reguł grzeczności obowiązujących w danej grupie.

Część zachowań akceptowanych społecznie jest wspólna dla Głuchych i słyszących. Istnieją jednak zachowania specyficzne dla grupy Głuchych i o nich będzie poniżej.

I. Reguły zachowań towarzyskich

 

1. Nawiązanie komunikacji

W języku migowym konieczne jest nawiązanie między rozmówcami kontaktu wzrokowego.

Uwaga! Krzyk w tym nie pomoże, gdyż osoba Głucha nas nie usłyszy. Zatem jak z nią ten kontakt nawiązać? Przedstawiamy kilka możliwości:

 

a) Machanie

Gdy osoba Głucha stoi w pewnej odległości od nas, a chcemy ją przywołać machamy ręką w jej kierunku ruchem pionowym dłoni, a nie poprzecznym przypominającym machanie na pożegnanie (ruch nadgarstka góra-dół).

 

b) Klepanie

Jeśli osoba Głucha stoi do nas odwrócona plecami lub stoi bokiem, a chcielibyśmy nawiązać z nią kontakt można to zrobić poprzez lekkie poklepanie jej w okolicy ramienia, co zwróci jej uwagę.

Ważne! Uderzenie w inne miejsce ciała niż obszar rąk lub ramion rozmówcy np. w okolice karku, pleców, głowy, nóg jest niestosowne, a czasami może wywołać agresję.

 

c) Uderzanie w stół

Jeśli osoba Głucha je posiłek, w celu zwrócenia jej uwagi, nie powinniśmy klepać jej po ramieniu (grozi to np. wylaniem przez nią zupy). Poprawnym zachowaniem jest stukanie w stół otwartą dłonią. Ta metoda, dzięki drganiom przenoszonym przez powierzchnię, jest skuteczna dla przywołania większej grupy osób siedzących przy jednym stole.

 

d) Tupanie

Ten sposób, dzięki przenoszonym drganiom przez podłogę, pozwala przywołać grupę osób znajdujących się w danym pomieszczeniu

 

e) Miganie światłem

Włączamy i wyłączamy światło. Super sposób na ludzi rozproszonych w dużej sali.

 

f) Proszenie innej osoby o zawołanie

Jest to bardzo dobry sposób na zawołanie kogoś, kto znajduje się w pewnej odległości od nas i nie jest możliwe nawiązanie kontaktu wzrokowego poprzez np. pomachanie ręką. Wtedy można zwrócić się do osoby stojącej bliżej, jeśli udało się pochwycić jej spojrzenie i poprosić o zwrócenie uwagi osobie, z którą chcemy nawiązać kontakt.

 

g) Rzucanie czymś lekkim

Rzucanie w oddalonego od nas rozmówcę lekkim przedmiotem (np. poduszką, papierkiem zwiniętym w kulkę). Rzucać należy jednak lekko celując w dolną część ciała (w żadnym wypadku w twarz) i tylko do osób, które znamy. Nie ma mowy o rzucaniu w nauczyciela, dyrektora i czy osobę nam obcą.

 

h) Sygnał telefoniczny

Gdy osoba Głucha jest na innym piętrze, albo choćby w innym pokoju i wie, co oznacza taki sygnał telefoniczny w komórce, można go zastosować w celu przywołania tej osoby.

 

2. Elementy zrywające komunikację:

 

a) Przyczyny zewnętrzne

Jeśli zobaczysz migających ze sobą Głuchych nie przechodź między nimi, gdyż  przechodząca między rozmówcami inna osoba powoduje chwilowe zerwanie kontaktu wzrokowego, a tym samym przerwanie komunikacji.

 

b) Uciekanie wzrokiem

Odrywanie wzroku od rozmówcy i „błądzenie" nim wokół jest niegrzeczne i wpływa negatywnie na przebieg komunikacji.

 

c) Kiwanie głową

Nadmierne potakiwanie głową może zostać zrozumiane jako objaw lekceważenia i działa rozpraszająco.

 

d) Przerywanie kontaktu wzrokowego

Zajmowanie wzroku inną czynnością (np. pisaniem, czytaniem) podczas rozmowy jest niedopuszczalne. Bez kontaktu wzrokowego nie ma komunikacji w języku migowym. Osoby zaczynające naukę migowego mogą to łatwo przetestować. Wystarczy, że podczas gdy Głuchy nauczyciel miga jakąś informację zaczną coś notować na kartce. Po ponownym skierowaniu wzroku na nauczyciela nie będą wiedzieć co w tym czasie migał i mogą zgubić sens wypowiedzi. Nie jest możliwe bowiem jednoczesne odczytywanie przekazu osoby migającej i jego notowanie!

 

e) Patrzenie na ręce migającego

Śledzenie wzrokiem dłoni  partnera rozmowy, zamiast patrzenia mu w oczy. Podstawowy błąd popełniany przez osoby zaczynające naukę języka migowego. Zachowanie takie dekoncentruje i stresuje osoby Głuche. Ważna informacja to taka, że ręce migającego nie niosą całego przekazu. To oczy i twarz (mimika) w ogromnej mierze nadają znaczenie gramatyczne i decydują o sensie wypowiedzi.

 

II. Reguły komunikacji językowej

 

W PJM istnieje kilka specjalnych reguł charakterystycznych dla kultury Głuchych:

 

1) Smacznego - znak ten zazwyczaj pokazuje się dwoma palcami stykającymi się na policzku. Jednak chcąc życzyć smacznego osobom Głuchym siedzącym przy stole stuka się dwukrotnie kostkami zamkniętej dłoni w stół.

 

2) Toaleta - istnieje taki znak migowy (złączone palce wskazujący i środkowy uderzają dwukrotnie w prawą część czoła) i funkcjonuje w wielu sytuacjach, jednak nie powinno się go stosować w przypadku potrzeby skorzystania z toalety podczas spotkania towarzyskiego czy wspólnego siedzenia przy stole. W takim wypadku osoba Głucha swoja potrzebę oddalenia się od towarzystwa zakomunikuje informując „mam telefon”, „muszę zadzwonić”, co dla zebranych będzie czytelnym komunikatem.

 

3) Rozporek - gdy ktoś ma rozpięty rozporek, to takiej osobie zwraca się uwagę specjalnym znakiem: palec wskazujący zgina się kilka razy, a dłoń leży na lewym ramieniu. Robimy to oczywiście w sposób dyskretny.

 

4) Brawa - oklaski. Choć tradycyjne bicie braw jest jak najbardziej zrozumiałe dla Głuchych, w sytuacji nagradzania występu osoby Głuchej zwyczajne oklaski zostają zastąpione oklaskami „wizualnymi”. Unosi się wtedy ręce, rozcapierza palce i kręci rękami, jakby chciało się wkręcić żarówkę. Takie brawa pozwalają osobie Głuchej na odebranie komunikatu, a nam na wyrażenie zadowolenia z jej występu. Poza tym robią niesamowite wrażenie szczególnie podczas dużych zebrań, konferencji etc.

 

III. Kilka przydatnych uwag

 

Na koniec porcja przydatnych uwag, abyśmy już w pełni swobodni mogli nawiązać kontakt z osobą Głuchą:

 

1. Widząc osoby Głuche migające na ulicy, w autobusie, na przystanku czy w innym publicznym miejscu nie gapimy się na nie. Nawet, jeśli jesteśmy w trakcie nauki PJM i chcemy tylko podpatrzeć rozmowę, aby sprawdzić, czy jesteśmy w stanie coś zrozumieć. Jeśli koniecznie chcemy obserwować rozmowę należy podejść i zapytać o zgodę, chociaż i tak może wytworzyć się sztuczna sytuacja. Osoby Głuche migają w PJM, natomiast wiele osób uczy się SJM. Głusi zadając sobie z tego sprawę często zaczynają upraszczać migowy np. starając się głośniej i wyraźniej wypowiadać polskie słowa czy stosować szyk zdania polskiego (SJM).

 

2. Nie wolno wyśmiewać osób Głuchych czy uczących się migowego podczas migania.

 

3. Głusi nie mają w zwyczaju zwracać się do nowo poznanych osób per pan/pani. Od razu przechodzą na ty. Swobodnie tykają się już na pierwszej rozmowie. Nie mają problemu z przestrzenią prywatną, to dla nich całkowicie naturalne.

 

4. Jeśli chcemy zapytać o przyczyny głuchoty danej osoby, po prostu to zróbmy. Osoby Głuche nie są ze szkła i nic się nie stanie, gdy takie pytanie zadamy.

 

6. Oczy

W kulturze osób słyszących wpatrywanie się w drugą osobę jest uznawane za nieuprzejme. Natomiast w kulturze Głuchych takie zachowanie jest po prostu potrzebne. Jeśli zerwiesz kontakt wzrokowy z osobą, która do Ciebie miga – wtedy dopiero uznany zostaniesz za osobę niegrzeczną! To tak, jakbyś zatkał uszy, kiedy druga osoba próbowałaby do Ciebie mówić.

7. Mimika

W kulturze osób słyszących, mimika twarzy jest bardzo ograniczona. Jeśli masz wyrazistą mimikę i żywo gestykulujesz, możesz zostać uznany za dziwaka. W kulturze Głuchych natomiast, mimika i gestykulacja są niezbędne. Jest to część gramatyki języka migowego. W kulturze Głuchych w porządku jest więc być „dziwakiem” ... to normalne i absolutnie potrzebne!

8. Przedstawianie się

W kulturze osób słyszących, zazwyczaj przedstawiasz się podając swoje imię. Głusi przedstawiają się podając swoje pełne imię i nazwisko oraz przydomek migowy (imię przedstawione umownym znakiem) czasem dodają także z jakiego są miasta (tego, w którym dorastali, nie tego, w którym obecnie przebywają) lub do której szkoły uczęszczali (zwykle podają też internat). Społeczność Głuchych jest bardzo mała, dlatego należące do niej osoby lubią wiedzieć, że coś je ze sobą łączy.

9. Etykietki

To, jak Głusi siebie nazywają, jest rzeczą, na którą warto zwrócić uwagę. W kulturze osób słyszących, określenia używane do opisania osób niesłyszących mają związek z utratą słuchu. Określenie „słabosłyszący” jest lepiej odbierane niż określenie „głuchy”. Przyzwolenie na używanie słowa „głuchy” może nieść za sobą akceptowanie określenia „ślepy”, które jest nie do przyjęcia. Osoby słabosłyszące są zazwyczaj uznawane za te, z którymi łatwiej się porozumieć i które lepiej współgrają z osobami słyszącymi. Osoby głuche natomiast, postrzegane są jako osoby, z którymi ciężko się komunikować i które na dodatek nie mówią. Określenie „upośledzony słuchowo”, uznawane jest często przez słyszących za właściwe, a używane aby nazywać obie wymienione wyżej grupy osób. W kulturze Głuchych jednak, te dwa terminy są zupełnie przeciwstawne. Jest tylko jedna nazwa na osoby należące do kultury Głuchych – Głusi. Określenie to nie ma nic wspólnego z utratą słuchu. Nieważne, czy lepiej słyszysz od kolegi obok – nadal jesteś Głuchy. Używanie terminu „słabosłyszący” może zostać odebrane negatywnie ... to tak jakbyś mówił, że jesteś lepszy od wszystkich innych. Stąd często negacja osób zaimplantowanych pragnących słyszeć.

Warto zauważyć, że używane są oba terminy: „głuchy” i „Głuchy”. Określane są jako „małe g” i „duże G”. „Małe g” określa osoby, które straciły słuch. „Duże G” określa osoby, które są częścią kultury Głuchych i dzielą ze sobą wspólne wartości, zachowania i język. Fakt, że jesteś głuchy, nie oznacza od razu, że jesteś Głuchy. I odwrotnie: w niektórych przypadkach fakt, że jesteś Głuchy, nie oznacza, że jesteś głuchy (jako przykład można podać słyszące dzieci Głuchych rodziców tzw. CODA).

Termin „osoba upośledzona słuchowo” jest odbierany bardzo negatywnie, ponieważ sugeruje, że jest coś złego w byciu Głuchym (co jest zupełnym przeciwieństwem tego, co w rzeczywistości myślą o sobie Głusi!). Określenie „głuchoniemy” też jest negatywne, a w niektórych krajach karalne na równi z pejoratywnymi określeniami takimi jak „czarnuch” czy „jehowy”. Wynika to z konstrukcji słowa „głucho→niemy”, czyli nie słyszy (głucho) i nie mówi, nie komunikuje się (niemy), co jest nie prawdą, bo Głusi komunikują się poprzez język migowy. Niestety, większość słyszących ludzi wierzy, że głuchota to upośledzenie. W rzeczywistości jest wprost przeciwnie! Osoby głuche mogą robić wszystko – oprócz słyszenia. Wszystko! Wykonywać niemalże każdy zawód. Głuchota to nie upośledzenie. Jedyny moment, który skazuje na rzeczywiste upośledzenie, to moment, w którym głuche dzieci pozbawiane są prawdziwej komunikacji – języka migowego.

 

Projekt i realizacja