////

Kategoria SKOGN

System Komunikacji Osób Głuchoniewidomych (SKOGN)

Sprzężona niepełnosprawność narządu słuchu i wzroku jest uznawana za jedną z najbardziej złożonych niepełnosprawności. Termin ten dopiero kształtuje się w świadomości ludzi i małymi krokami buduje swoje miejsce w terminologii. Pojęcie osoby głuchoniewidomej pojawiło się stosunkowo niedawno, a największe zainteresowanie zaczęło wzbudzać po wejściu w życie Ustawy o języku migowym i innych środkach komunikowania (Dz.U. z 2011, nr 209, poz. 1243), gdzie łączy się z pojęciem SKOGN oraz tłumacz-przewodnik.

Kim jest osoba Głuchoniewidoma?

Najprościej mówiąc głuchoniewidomy to człowiek u którego występuje jednoczesne uszkodzenie wzroku i słuchu. Nie oznacza to jednak, że wszystkie osoby głuchoniewidome całkowicie nie widzą i nie słyszą (ok. 5% tej społeczności). Wśród nich, biorąc pod uwagę stopień uszkodzenia słuchu i wzroku, wyróżnia się osoby:

  • całkowicie głuchoniewidome,
  • głuche i słabowidzące,
  • niewidome i słabosłyszące,
  • słabo widzące i słabo słyszące.

Dysfunkcja ta może być wrodzona lub nabyta. Najważniejszym skutkiem głuchoślepoty jest brak możliwości lub ograniczona możliwość, kompensowania uszkodzenia słuchu wzrokiem – jak w przypadku osób niesłyszących, ani uszkodzenia wzroku słuchem – jak u osób niewidomych. W tej sytuacji głuchoniewidomi potrzebują specjalnej, bardziej złożonej, niż w przypadku samego niewidzenia czy niesłyszenia, pomocy przy wykonywaniu czynności życia codziennego, w kontaktach międzyludzkich, uczeniu się oraz pracy, a także komunikowaniu. Nie ma obecnie statystyk na podstawie, których można by określić ilość osób głuchoniewidomych w Polsce. Na podstawie badań państw zachodnich szacuje się, że w naszym kraju żyje ok. 8 tysięcy osób z tą niepełnosprawnością w różnym wieku. W Polsce również, głuchoślepota nie jest orzekana jako osobna niepełnosprawność. Większość osób głuchoniewidomych posiada orzeczenie ze względu na dominującą dysfunkcję- wzroku lub słuchu. 

Czym jest System Komunikacji Osób Głuchoniewidomych (SKOGN)?

Z powodu nieprecyzyjności definicji głuchoślepoty - zawierają się w niej osoby o różnym stopniu dysfunkcji wzroku i słuchu- trudno jest również określić jedną, wiodącą czy najbardziej skuteczną metodę komunikacji z osobami głuchoniewidomymi. Istnieje jednak kilka najbardziej znanych i powszechnie stosowanych sposobów przekazu informacji:

  • Język polski w mowie. Metoda ta jest możliwa wśród osób głuchoniewidomych, które straciły słuch w trakcie życia, słyszą mowę za pomocą aparatów słuchowych, posiadają nieznaczny ubytek słuchu lub niesłyszących od urodzenia, które nauczyły się odczytywać mowę z ust. Dla ludzi tych język mówiony jest zrozumiały w różnym stopniu, w zależności od ubytku słuchu oraz znajomości języka.
  • Język migowy. Metoda ta jest stosowana głównie przez osoby niesłyszące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa, a także, które utraciły słuch w trakcie życia i miały możliwość nabycia umiejętności posługiwania się językiem migowym. W przypadku osób głuchoniewidomych możemy podzielić go na język migowy odbierany wzrokiem (można powiedzieć klasycznie) oraz odbierany dotykiem. W przypadku drugiego sposobu wymagana jest znaczna sprawność posługiwania się nim. Niestety z powodu dużego podobieństwa znaków oraz występowania znaków odpowiadających tym samym wyrazom oznaczającym coś innego, może to być forma trudna w odbiorze.
  • Alfabet palcowy (daktylografia) odbierany wzrokiem lub dotykiem. Jest to zbiór znaków migowych odpowiadających literom alfabetu. W przypadku odbioru daktylografii wzrokiem, metoda ta jest stosowana głównie w sprzężeniu ze znakami ideograficznymi języka migowego, w stosunku do osób głuchoniewidomych, które nabyły umiejętność posługiwania się nim. Alfabet palcowy odbierany dotykiem może być stosowany przez niemówiące osoby głuchoniewidome. Wymaga jednak znacznej sprawności, czynnego poruszania obiema rękami, zwłaszcza palami i nadgarstkami, co może być przeszkodą w przypadku osób starszych. W sytuacji biegłego opanowania tej metody, daje ona możliwość szybkiego, obustronnego (może używać nadawca i odbiorca) przekazu w różnych pozycjach i miejscach. 
  • Czytanie mowy z ust. Metoda ta jest skuteczna w stosunku do osób głuchoniewidomych, które utraciły słuch w trakcie życia oraz jako metoda wspomagająca dla osób, które są słabo słyszące lub wspomagają słuch aparatami. Polega na odczytywaniu mowy z ust nadawcy i najczęściej odpowiedzi przez głuchoniewidomego mową dźwiękową. W przypadku tej metody szczególnie ważne jest przestrzeganie podstawowych zasadach dotyczących komunikacji z osobami głuchoniewidomymi m.in. wyraźna (ale nie przesadnie) mowa, nie zasłanianie ust, brak skandowania. Dużą pomocą jest wzajemna znajomość nadawcy i odbiorcy. 
  • Kreślenie liter alfabetu łacińskiego na dłoni lub ciele. Metoda ta jest skuteczna w stosunku do osób, które utraciły słuch i wzrok w trakcie życia i posiadają umiejętność czytania i pisania. Polega ona na kreśleniu palcem, zwykle wskazującym, na dłoni lub ciele (plecy, klatka piersiowa) osoby głuchoniewidomej drukowanych liter alfabetu używanego w języku polskim. Ręka osoby głuchoniewidomej jest wysunięta w stronę piszącego, który przekazuje litera po literze wyrazy, po każdym stosują pauzę sygnalizującą ich koniec. Odpowiedź może być dokonana tą samą metodą lub za pomocą mowy. 
  • Alfabet Lorma. Obecnie najszybciej rozprzestrzeniająca się metoda komunikacji z osobami głuchoniewidomymi. Jest to alfabet dotykowy, który polega na kreśleniu, zwykle palcem wskazującym, linii lub stawianie punktów na dłoni, gdzie każdy z nich oznacza literę alfabetu łacińskiego. Ręka osoby głuchoniewidomej wysunięta jest w stronę nadawcy, przy czy nie ma znaczenia czy jest to jej wierzch czy wnętrze, ręka prawa czy lewa. Osoba głuchoniewidoma odpowiada w ten sam sposób. Istnieją również gesty oznaczające komunikaty np. klepnięcie dłonią jest oznaką końca wyrazu. W sytuacji regularnego stosowania oraz biegłości posługiwania się Lormem jest to system najbardziej niezawodny, jednoznaczny, szybki, o małym ryzyku błędu. Za zaletę można uznać również fakt, że jest on tożsamy dla wszystkich krajów Europejskich. 
  • Ustalony wewnętrznie system znaków znany wyłącznie najbliższemu otoczeniu. Metoda ta jest ograniczona do komunikacji osoby głuchoniewidomej wyłącznie ze znanymi jej i stale z nią przebywającymi ludźmi. Osoby o znacznym uszkodzeniu wzroku i słuchu, żyją w odosobnieniu przez całe swoje życie. Ich najbliżsi, często pomimo starań, miewają ograniczony dostęp do kształcenia (zarówno osoby głuchoniewidomej, jak i siebie) z zakresu SKOGN. Bywają również zwyczajnie pochłonięci codziennymi sprawami i brak czasu uniemożliwia im dbanie o rodzinną edukację. Chęć kontaktu jest jednak silniejsza niż przeciwności losu, dlatego w wielu rodzinach, kształtują się wewnętrznie ustalone systemy znaków określające czynności, przedmioty itp., które w ich obrębie są znane i pozwalają na komunikację oraz artykułowanie swoich potrzeb.
  • Pismo ręczne lub na komputerze. Metoda, sprawdzająca się w sytuacji osób, które stały się głuchoniewidome w późniejszym okresie życia, po opanowaniu umiejętności czytania i pisania. Należy pamiętać, że posiadanie przez osoby głuchoniewidome czy niesłyszące sprawnego zmysłu wzroku nie jest jednoznaczne z umiejętnością pisania.
  • Alfabet Braille’a. Metoda jest skuteczna wyłącznie w przypadku, gdy zarówno odbiorca jak i nadawca znają pismo Braill’owskie. Wyróżniamy jednoręcznego oraz dwuręcznego Braill’a do palców. Pierwsza metoda polega na tym, że części wyprostowanych, złączonych palców wskazującego i środkowego (przy jednoczesnym przykurczeniu pozostałych) wydzielone przez charakterystyczne dla każdego linie zgięcia tworzą sześciopunkt Braill’owski. Dotykając odpowiednich miejsc przekazujemy osobie głuchoniewidomej układy liter odpowiadające alfabetowi Braill’a. W przypadku drugiej metody palec wskazujący, środkowy i serdeczny prawej i lewej ręki osoby głuchoniewidomej odpowiadają jednemu punktowi szcześciopuktu Braill’owskiego. Palce głuchoniewidomego są traktowane jak Braill’owska maszyna do pisania. Nadawca umieszcza na palcach odbiorcy swoje, przekazując poszczególne litery, lekko i równocześnie na wszystkich palcach odpowiadających poszczególnym literom alfabetu Braill’a. 

Kim jest tłumacz-przewodnik?

Osoba głuchoniewidoma z powodu swojej sprzężonej niepełnosprawności, napotyka na skrajne trudności we wszystkich aspektach życia. Kompleksowe problemy dotyczą przede wszystkim dostępu do informacji i nauki , komunikowania się z otoczeniem, wykonywania czynności życia codziennego, orientacji i poruszaniu się w przestrzeni, pracy zawodowej oraz życia kulturalnego i społecznego. Utrudnienia te mogą prowadzić do kształtowania się wśród osób głuchoniewidomych postawy bierności oraz syndromu wyuczonej bezradności. Znacząco wzmacnia się nadopiekuńczość otoczenia, która często prowadzi do jeszcze większego niezrozumienia świata. Wychodząc naprzeciw tym problemom zarówno na świecie, jak i w Polsce zaczęły powstawać instytucje pomocowe skupiające swoje działania na wsparciu osób z jednoczesnym uszkodzeniem wzroku i słuchu. Najbardziej znaną instytucją, funkcjonującą w naszym kraju jest Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym (TPG) rozprzestrzeniające swoją działalność na 13 jednostek wojewódzkich. Chcąc świadczyć usługi jak najbardziej profesjonalnie, poszerzając swoją ofertę wsparcia powstała instytucja tłumacza-przewodnika osób głuchoniewidomych. Jest to osoba wyszkolona w zakresie specyficznych form zarówno komunikowania się jak i poruszania z osobą głuchoniewidomą. Umożliwia jej aktywne uczestniczenie w życiu codziennym. Pomaga zarówno w sytuacji wizyty u lekarza czy urzędzie, jak i w wykonywaniu prozaicznych czynności każdego dnia. Jak mówią profesjonaliści zajmujący się tą problematyką, tłumacz-przewodnik osoby głuchoniewidomej musi być jej „okiem i uchem”. Powinien on wspierać, ale nie wyręczać, być zawsze o krok za, nie załatwiać spraw za podopiecznego, tylko wraz z nim. Jest to na pewno bardzo odpowiedzialna i potrzebna funkcja, której zasadność potwierdzą zapewne wszyscy głuchoniewidomi.

Projekt i realizacja